Bugün hayatın içinden bir konuya değineceğiz. Virajlarda neden frene basılmaz? Sorusuna cevap arayacağız. Hepimiz televizyon haberlerinde ve gazetelerde “Virajı alamayarak yoldan çıktı, devrildi” cümlesiyle başlayan bir habere denk gelmişizdir. Peki, sürücüler virajlarda direksiyon hâkimiyetlerini nasıl kaybediyorlar? Bunun bir sebebi de araba hızlıyken virajlarda frene basmaktır.
Virajlarda frene bastığımızda arabada nasıl değişiklikler olduğuna bakalım; frene basıldığında merkezkaç kuvveti denilen fizik kuralı devreye girer aracın ağırlığı tamamen öne kayar. Aracın kuvveti ve ağılığı öne kayar. Ön tekerleğe binen yük artar, arka tekerleğe binen yük azalır. Sola virajlarda ağırlık sağ ön tekerleğe, sağa virajlarda ağırlık sol ön tekerleğe biner. Aracın kütlesi virajın dışına çıkmak ister. Araç virajı takip etmek yerine düz gitme eğilimi gösterir, lastikler yeterince yola tutunamaz ve araç dengesini kaybeder.
Virajlarda lastikler, sürtünme dairesi denilen bir kapasiteye sahiptirler. Bu daire, lastiğin yola uygulayabileceği maksimum kuvvettir.
İşte tam bu noktada virajda lastikler dönerken yan kuvvet (lateral Force) üretir. İşte bu kuvvet, aracı virajda tutar, devrilmesini engeller.
Virajda frene basıldığında ise ileri-geri kuvvet denilen (longitudinal force) devreye girer. Biraz daha açacak olursak:
Yan kuvvet, aracın virajın iç tarafında kalmasını sağlar ve devrilmesini engeller. Fizik diliyle anlatacak olursak, yan kuvvet sayesinde araç, merkezkaç kuvvetine karşı koyarak yörüngesini korur. Ancak viraj içinde frene bastığınız anda işler değişir. Fren, ileri-geri yönde kuvvet (longitudinal force) üretir. Bu kuvvet, tekerleklerin dönme hareketini yavaşlatır ve aynı anda sürtünme dairesinin içinde zaten var olan yan kuvvetle birleşir.
Böyle bir durumda frene basıldığında yani virajda tekerlekler dönerken frene basıldığında toplam kuvvet yukarıda bahsettiğimiz dairenin dışına çıkar. Araç, virajı alamayıp düz gider gibi olur, devrilir. Özellikle kaygan zemin, ıslak yol ve yüksek hızda bu tehlike daha da artar. 120 km hızla yağmurlu havada bir viraja giren sürücü frene basarsa lastiklerin yol tutuşu sıfırlanır.
Bu yüzden ehliyet derslerinde ve ileri sürüş eğitimlerinde “virajda frene basma” kuralı öğretilir.
Bütün bunları öğrendik. Peki, doğru yöntem nedir? Viraja girerken neler yapılmalı?
Virajdan önce direksiyon düz pozisyonda iken frene basmak, viraj işareti görüldüğünde yavaşlamak gerekir. Vites küçültmek de doğru bir harekettir. Vites küçültüldüğünde motor freni de yardımcı bir kuvvet olarak devreye girer. Viraja girerken gazı hafif bırakmak veya hızı sabit tutmak gerekir. Viraj içinde gaz vererek çıkmak daha güvenli ve daha dengelidir.
Netice olarak; virajda frene basmama kuralı, sadece bir trafik tavsiyesi değil; fizik biliminin pratik bir uygulamasıdır. Merkezkaç kuvveti, ağırlık transferi, sürtünme dairesi, yan kuvvet ve longitudinal kuvvet gibi kavramlar, aracın virajdaki davranışını belirler.
Unutmayınız ki fizik kuralları da trafik kuralları gibi hayat kurtarır. Hepinize kazasız selametli yolculuklar diliyorum.